ความเป็นมาของอำเภออุบลรัตน์เดิมเขื่อนอุบลรัตน์มีชื่อเรียกว่า "ช่องหมาดีด" โดยมีเรื่องที่เล่าขานสืบต่อกันมาว่า มีหมาตัวหนึ่ง ชื่อ หมาบักทอก มีลำตัวยาวแปดศอก ชอบมาหากินบริเวณเขื่อนอุบลรัตน์เป็นประจำ อยู่มาวันหนึ่งน้ำได้ท่วมบริเวณที่หมาบักทอกมาหากิน ทำให้ไม่สามารถหากินได้หมาบักทอกจึงโกรธมากมันจึงเอาขาถีบดีดคูกั้นน้ำขาด ทำให้น้ำไหลออกและสามารถหากินได้ตามปกติ ดังนั้นช่องคูกั้นน้ำขาด ทำจึงเรียกว่า "ช่องหมาดีด" (รายละเอียดสามารถศึกษาได้จากหนังสือเรื่อง "นางเขียวค่อม") ต่อมา "ช่องหมาดีด" ได้เรียกชื่อเพี้ยนเป็น "พองหนีบ" เนื่องจากน้ำพองได้ไหลผ่านช่องเขาทั้ 2 คือ ภูพานและภูพานคำ น้ำพองจึงอยู่ในลักษณะที่ถูกหนีบจึงได้เรียกว่า "พองหนีบ" หรือช่องพองหนีบ ต่อมาเมื่อปี พ.ศ.2507 ทางรัฐบาลได้จัดสร้างเขื่อนขึ้น สร้างแล้วเสร็จปี พ.ศ.2509 ตัวเขื่อนตั้งอยู่ระหว่างเทือกเขาภูพานและเทือกเขาภูพานคำ (ภูพานน้อยและภูพานใหญ่) อยู่ห่างจากที่ว่าการอำเภออุบลรัตน์ประมาณ 1 กิโลเมตร โดยตั้งชื่อเขื่อนว่า "อุบลรัตน์" โดยตั้งชื่อตามพระนามของเจ้าฟ้าหญิงอุบลรัตน์ เขื่อนอุบลรัตน์แต่เดิมนั้นมีชื่อเรียกว่า "เขื่อนพองหนีบ"

อำเภออุบลรัตน์ ตั้งอยู่ตอนเหนือของพื้นที่จังหวัดขอนแก่นก่อนปี พ.ศ.2517 ขึ้นอยู่ในการปกครองของอำเภอน้ำพองจังหวัดขอนแก่น เนื่องจากประชากรอาศัยกระจัดกระจาย กรคมนาคมไม่สะดวก ประกอบกับน้ำพองมีอณาเขตกว้างขวางเพื่อความสะดวกในการดูแลและรักษาความสงบเรียบร้อย ประชากร 3 ตำบล ได้แก่ ตำบลโคกสูง ตำบลนาคำ และตำบลบ้านดง (ใน 14 ตำบล 176 หมู่บ้าน) ขอแยกตัวแบ่งเขตการปกครอง ตั้งกิ่งอำเภอชื่อ "กิ่งอำเภออุบลรัตน์" ในเขตพื้นที่ 3 ตำบลดังกล่าว โดยให้มีชื่อสอดคล้องกับชื่อเขื่อนอุบลรัตน์ที่ตั้งอยู่ใกล้กับสถานที่ตั้งกิ่งอำเภอ มีเนื้อที่การปกครองประมาณ 485 ตารางกิโลเมตร ห่างจากตัวจังหวัดขอนแก่นประมาณ 51 กิโลเมตร เมื่อวันที่ 20 สิงหาคม 2517 ได้รับการประกาศจัดตั้เป็นกิ่งอำเภอชื่อ "กิ่งอำเภออุบลรัตน์" และเมื่อวันที่ 25 มีนาคม 2522 ได้มีพระราชกฤษฎีกายกฐานะเป็นอำเภอ ได้รับการพัฒนาและมีประชาชนอาศัยอยู่หนาแน่น และเป็นสถานที่ท่องเที่ยวที่สำคัญของภาคตะวันออกเฉียงเหนือ